Essay

Fact checking: hoe moeilijk is het?

De media moeten altijd hun feiten checken als zij een verhaal publiceren. Zo kunnen grote fouten worden voorkomen. Toch is dit tegenwoordig niet meer altijd aan de orde. Max Westerman vertelde in zijn gastcollege op Windesheim over zijn ‘doorbraak’ bij de het Amerikaanse blad Newsweek.

De krant kreeg informatie over dagboeken die Adolf Hitler zou hebben geschreven. Max kreeg hierover de leiding en zodra de Duitse krant Stern hierover berichtte, werd het overgenomen. Newsweek besteedde er meerdere voorpagina’s aan. Toch bleek een tijdje later dat er niets van het verhaal waar was. De dagboeken waren geschreven door een vervalser. Een Duitse man die hier bekend voor stond. Het werd een groot schandaal in Amerika en Newsweek verloor veel geloofwaardigheid. Een simpele ‘fact check’ had dit misschien wel kunnen voorkomen.

Een ander groot schandaal in Amerika heeft betrekking op 9/11. ‘The woman who wasn’t there’ is een documentaire over Tania Head, een overlever van de aanslagen op het World Trade Center in 2001. Jarenlang kwam zij weg met haar verhalen over haar man, die bij de aanslagen overleden was. Ook vertelde zij dat ze zelf gered werd uit brandende torens. Media namen dit klakkeloos over. Pas na enkele jaren begonnen er belletjes te rinkelen. Iets zou niet kloppen aan haar verhaal. The New York Times ging op onderzoek uit en al gauw bleek dat er niets van het verhaal waar was. Sterker nog, Tania Head was niet haar echte naam en ze was pas in 2003 voor het eerst in Amerika.

Kees Buijs vertelt in zijn boek ‘Journalistieke kwaliteit in het crossmediale tijdperk’ de reden hiervoor. “Door populaire geruchtenverspreiders en stemmingsmakers op internet nemen journalistieke nieuwsmedia het minder nauw met het waarheidsgehalte van beweringen en het in acht nemen van normen als het toepassen van wederhoor”.

In het ‘Basisboek voor Journalistiek’ maakt Nico Kussendrager duidelijk dat het checken van feiten een noodzaak is voor het publiceren van een artikel: “Jouw verhaal staat of valt met de betrouwbaarheid en de geloofwaardigheid van je bronnen. Aan fantasten, leugenaars en luchtfietsers heb je als journalist doorgaans weinig”. Het is dus belangrijk dat je niet één keer je bronnen checkt, maar minimaal twee keer en het liefst drie keer.

Al met al, hoeveel moeite is het voor een journalist om meerdere bronnen te raadplegen over een onderwerp. In het Nederlandse programma ‘RamBam’ is het nog maar eens duidelijk geworden hoe makkelijk media verhalen overnemen. In het programma maakten ze persberichten over onnozele dingen. In plaats van dat media er achteraan gingen bellen, namen ze de persberichten zo over. Een enkel telefoontje of een kijkje op de website en media waren er al achter gekomen dat de feiten absoluut niet klopten.

En ook al zouden ze wel even een belletje plegen, één bron is nooit genoeg. Zoals Nico Kussendrager duidelijk maakt: “Één bron is geen bron, twee bronnen is een halve bron, pas als je drie bronnen hebt waarvan je met enige zekerheid kunt vaststellen dat ze onafhankelijk zijn, kun je zeggen dat je je feiten goed hebt gecheckt.“